Türkçe Ailesi

  1. Anasayfa
  2. Fiilde Çatı

Fiilde Çatı

Türkçe Ailesi Türkçe Ailesi -
1222 0

Bir cümlede yüklemin nesneye ve özneye göre gösterdiği duruma fiil çatısı denir.

Not: Çatı yalnızca yüklemi fiil olan cümlelerde aranır. İsim cümlelerinde çatı aranmaz.

A) ÖZNESİNE GÖRE FİİLLER (ÖZNE – YÜKLEM İLİŞKİSİ)

                Özne – yüklem ilişkisine göre çatıya bakılırken cümlenin ögeleri konusunda gördüğümüz gerçek özne ve sözde özne kavramlarına dikkat edilmelidir.

1. ETKEN FİİL

Cümlede bildirilen işi yapan kişi veya varlığın belli olduğu fiillerdir.

  • Etken fiilli cümlelerde gerçek özne veya gizli özne bulunur.

Örnek:

  • Annem araba sürmeyi yeni öğrendi. 
  • Hakan Bey, Çivril’den arsa almış.
  • Bahar gelince ağaçlar güzelleşti.
  • Babam bahçenin kapısını onardı.
  • Hızla yağan yağmurun altında arabaya doğru koştuk.
  • Sahneye çıkınca salondakileri başımla selamladım.
  • Kütüphanenin pencerelerini tek tek kapattı.
  • Dayım uzun zamandır memleketini özlüyor.

2. EDİLGEN FİİL

Cümlede bildirilen işi yapan kişi veya varlığın belli olmadığı fiillerdir.

  • Edilgen fiilli cümlelerde sözde özne bulunur.
  • Edilgen fiiller mutlaka “–l, –n” yapım eklerinden birini alır.

Örnek:

  • Şehrin kıyısındaki gecekondular birkaç günde yıkıldı.
  • Boy boy çam fidanları arka bahçeye dikildi.
  • Tarihi yerlerin fotoğrafları tek tek çekildi.
  • Depodaki malzemeler dükkânın önüne taşındı.
  • Futbolcu kırmızı kartla oyundan atıldı.
  • Bütün sokaklar belediye tarafından temizlendi.
  • Yangın kısa sürede söndürüldü.
  • Ağaçlar budandı, yollar asfaltlandı.

Not: Bazı fillerde işi yapan varlık ile işten etkilenen varlık aynıdır.

Örnek:

  • Murat, eve gider gitmez yıkandı.
  • Spora başladığından beri hep düzenli beslendi.

Not: Bazı fillerde işi karşılıklı yapma veya birlikte yapma anlamı vardır.

Örnek:

  • Orhan ile Yalçın tanıştılar. (Karşılıklı)
  • Arkadaşımla yıllarca mektuplaştık. (Karşılıklı)
  • Yıllar sonra bir kafede karşılaştık. (Karşılıklı)
  • Kuşlar cıvıl cıvıl ötüşüyor. (Birlikte)
  • Arkadaşımın esprisine hep birlikte gülüştük. (Birlikte)

3. DÖNÜŞLÜ FİİL

  • İşi yapan ve yapılan işten etkilenen gerçek bir öznenin bulunduğu fiillere dönüşlü fiil denir. Bu tür fiillerde eylemleri yapan özne olduğu gibi, eylemden etkilenen de öznedir.
  • Dönüşlü fiiller, etken fiillere “-l” ve “-n” ekleri getirilerek yapılır.
  • Soruda şıklarda “dönüşlü fiil” yoksa “etken fiili” işaretleriz. Çünkü dönüşlü fillerde özne işi yapan varlıktır.

NOT: Edilgen ve dönüşlü fiillerin her ikisi de “l” ve “n” çatı eki aldıklarından birbiriyle karıştırılabilmektedir. Edilgen eylem ile dönüşlü eylem arasındaki fark ise şunlardır: . Edilgen fiillerde “başkası tarafından”, dönüşlü fiillerde ise “kendi kendine” yapma anlamı vardır. Dönüşlü fiillerin gerçek öznesi vardır, edilgen fiillerin ise sözde öznesi vardır.

Örnek:

  • Sokaktaki  çöpler temizlendi.(Sokaktaki  çöpler=Sözde ö./başkası tarafından temizlendi=edilgen)
  •  Köpeğimiz, üzerindeki çamurdan silkinerek temizlendi.(Köpeğimiz=Ger. ö./kendi kendine temizlendi= dönüşlü)
  • Çocuk babasının kollarına atıldı. (Çocuk  =Ger. ö./kendi kendine atıldı = dönüşlü)
  • Genç kız camın önünden çekildi. (Genç kız  =Ger. ö./kendi kendine çekildi = dönüşlü)
  • Kırılan gözlüğüm tamir edilince çok sevindim. (Ben=Giz. ö./kendi kendine sevindim = dönüşlü)
  • Büşra, düğünde en sevdiği pembe elbisesini giyindi. (Büşra =Ger. ö./kendi kendine giyindi = dönüşlü)

4. İŞTEŞ FİİL

  • Fiilde anlatılan işin birden çok özne tarafından birlikte veya karşılıklı yapıldığını gösteren fiillere işteş fiil denir.
  • İşteş fiil, her şeyden önce, birden fazla öznesi olan fiil değil, olabilmesi, meydana gelebilmesi için birden fazla özneyi gerektiren fiildir ve bu fiiller (eylemler), özneler tarafından birlikte veya karşılıklı yapılır.
  • İşteş fiiller, fiil kök veya gövdelerine “-ş/-ış/-iş/-uş/üş/-laş/-leş” eklerinin getirilmesiyle oluşturulur.
  • Soruda şıklarda “işteş fiil” yoksa “etken fiili” işaretleriz. Çünkü işteş fillerde özne işi yapan varlıktır.

Örnek:

  • Karşılıklı Yapılan İşteş Fiil örnekleri: dövüş(mek), vuruş(mak), kucaklaş(mak), selamlaş(mak), itiş(mek), tartış(mak), haberleş(mek), atış(mak), öpüş(mek), araş(mak), görüş(mek), seviş(mek), buluş(mak), yazış(mak), anlaş(mak), çekiş(mek), bağrış(mak), çatış(mak), karşılaş(mak), ödeş(mek), vb.
  • Birlikte Yapılan İşteş Fiil Örnekleri: uçuş(mak), ağlaş(mak), kaçış(mak), ötüş(mek), bekleş(mek), gülüş(mek), koşuş(mak), doluş(mak), meleş(mek), kapış(mak), vb.

B) NESNESİNE GÖRE FİİLLER (NESNE – YÜKLEM İLİŞKİSİ)

Nesne – yüklem ilişkisine göre çatıya bakılırken cümlede nesne olup olmadığına dikkat etmeliyiz.

1. GEÇİŞLİ FİİL

Gerçekleşmesi için mutlaka bir nesneye ihtiyaç duyan fillerdir.

  • Nesneyi bulmak için yükleme “Ne, neyi, kimi?” sorularından biri sorulur.
  • Geçişli filler nesne alsa da bu nesne her zaman cümlede yazılmak zorunda değildir.

Örnek:

  • Arabaya biner binmez emniyet kemerini taktı.
  • Sapanca’nın eşsiz güzelliğini saatlerce izledik.
  • Mutfaktan bir bardak su getirdi.
  • Parktaki bir banka oturup bekledim.
  • Hiç tepki vermeden yarım saat dinledi.

2. GEÇİŞSİZ FİİL

Gerçekleşmesi için nesneye ihtiyaç duymayan fillerdir.

Örnek:

  • Sokak satıcıları mahalleden bağıra bağıra geçiyordu.
  • Paralarını alamayan futbolcular antrenmana çıkmadı.
  • Dayımlar bugün tatile gidiyor.
  • Arkadaşımın sözlerine çok güldük.
  • Bu olaydan sonra tamamen içine kapandı.
  • Yorgunluktan gelir gelmez yatağına uzandı.
  • Beni görünce hemen boynuma sarıldı.

Not: Bazı filler geçişsiz fiilken aldığı bir ekle geçişli fiil hâline gelebilir.

Örnek:

  • Arkadaşımın bu hareketinden çok korktum. (Geçişsiz)
  • Arkadaşımın bu hareketi beni çok korkuttu. (Geçişli)
  • Oyuncular iki gün boyunca dinlendi. (Geçişsiz)
  • Oyuncuları iki gün boyunca dinlendirdi. (Geçişli)

3. OLDURGAN FİİL

  • Geçişsiz bir fiilin “-r, -t, -tır” eklerinden birini almasıyla geçişli hale getirilmesiyle oluşan fiile “oldurgan çatılı fiil” denilmektedir. Bu ekler sözcüğe eklenirken ses olaylarına göre “-r, -(ı)r, -(i)r, -(u)r, -(ü)r, / -t, -(ı)t, -(i)t, -(u)t, -(ü)t / -dır, -dir, -dur, -dür, tır, tir, tur, tür” şekillerini de alabilirler.
  • Oldurgan Fiil Nasıl Bulunur?: Öncelikle fiilin köküne bakılır. Fiilin kökü geçişsiz ise ve bu kök oldurgan yapan “-r, -t, -tır” ekleriyle geçişli hale getirilmişse bu fiilin nesnesine göre oldurgan bir fiil olduğu anlaşılır.
  • Sorularda şıklarda oldurgan fiil yoksa geçişli fiil işaretlenir. Çünkü her oldurgan fiil aynı zamanda geçişlidir

Örnek:

  • Geçişsiz fiil                  Oldurgan Fiil(Geçişli Fiil)
  • Onu / uyu-mak     >     Onu/ uyu-t-mak
  • Onu / kaç-mak     >      Onu/ kaç-ır-mak
  • Onu / düş-mek     >      Onu/ düş-ür-mek
  • Onu / gül-mek      >      Onu/ gül-dür-mek
  • Onu / ağla-mak    >      Onu/ ağla-t-mak
  • Arkadaşımın bu hareketi beni çok korkuttu.
  • Misafirleri için bütün bir hindiyi pişirdi.
  • Oyuncularını iki gün boyunca dinlendirdi.

4. ETTİRGEN FİİL

  • Geçişli bir fiilin kök ya da gövdesine “-r, -t, -tır” eklerinden birinin veya ikisinin üst üste getirilmesiyle oluşturulan, bunun sonucunda geçişlilik derecesi arttırılan fiillere “ettirgen fiiller” denir.
  • Ettirgen fiillerin bazılarında öznenin işi başkasına yaptırması anlamı vardır.
  • Sorularda şıklarda Ettirgen fiil yoksa geçişli fiil işaretlenir. Çünkü her Ettirgen fiil aynı zamanda geçişlidir.

Örnek:

  • Geçişli Fiil                            Ettirgen Eylem                          Ettirgen Eylem
  • Onu / temizle-mek        >    Onu / temizle-t-mek       >       Onu / temizle-ttir-mek
  • Onu / sil-mek                >    Onu / sil-dir-mek           >        Onu / sil-dirt-mek
  • Onu / bul-mak              >    Onu / bul-dur-mak         >        Onu / bul-durt-mak
  • Onu / kes-mek             >    Onu / kes-tir-mek           >        Onu / kes-tirt-mek
  • Onu / iç-mek                >     Onu / iç-ir-mek                         
  • Sedef’i Ankara’da büyük dayısı okuttu.
  • Bal mumundan heykelini yaptırmış.
  • Olayların aslını çevresindekilere sordurttu.

Ettirgen ile Oldurgan Arasındaki Fark Nedir?

  • 1-İkisi de “-r, -t, -tır” eklerini alırlar.
  • 2-Bu ekler ettirgen fiilde geçişli bir köke, oldurgan fiilde ise geçişsiz köke gelir.