Okul Öncesi Etkinlik Uygulama Rehberi
a) Etkileşimli/Paylaşımlı Kitap Okuma: Etkileşimli kitap okuma çalışmalarında öğretmen çocuklara sorular sorar, tahminlerde bulunmalarını isteyerek onların kitapta geçen olay ve karakterlere tepki vermesini sağlar, hedef sözcükler belirleyerek yeni sözcükler kullanır. Paylaşımlı kitap okuma çalışmalarında öğretmen büyük ve resimli olan öykü kitapları kullanarak çocukların kitabın yazı ve resimlerini görmelerini sağlayacak şekilde oturur. Kitap, birlikte etkileşimli bir şekilde okunur.
b)Hikâye Tamamlama: Öğretmen tarafından seçilen bir kitap uygun okuma yöntemi ile okunmalıdır. Kitabın tamamı okunmadan öğretmen uygun bir yerde kitabı sonlandırmalı ve çocuklar tarafından devam ettirmelerini istemelidir. Bu yöntem uygulanırken çocuğun söz dizimi kurallarına uygun olarak ve dil bilgisi yapılarını kullanarak cümle kurması teşvik edilmelidir.
c)Hikâye Kartı Hazırlama: Öğretmen tarafından seçilen bir kitap uygun okuma yöntemi ile okunmalıdır. Çocuklar küçük gruplara ayrılır. Her grubun okunan hikâyeyi tekrar anlatması ve her çocuğun hikâyenin bir kısmının resmini çizmesi istenir. Hazırlanan çizimler olay sırasına göre sıralanır.
ç)Söyle-Çiz: Öğretmen tarafından seçilen bir kitap uygun okuma yöntemi ile okunmalıdır. Okunan kitabın ardından her çocuğa ikiye ayrılmış bir A4 kâğıdı verilir. Okunan kitapta her çocuğun anlamını bilmediği bir kelimeyi söylemesi istenir. Ardından çocuklara bu kelimenin anlamının ne olabileceğini düşünmeleri ve kâğıdın solundaki alana çizmeleri istenir. Bilinmeyen kelimelerin anlamı çocuklara tek tek açıklanır ve kâğıdın sağ tarafına kelimenin gerçek anlamının resmini çizmesi istenir. Üzerine sohbet edilir.
d) Kitap Tanıtma Çalışmaları: Öğretmen tarafından kitap okumaya başlamadan önce öğretmenin kitabın ismini, yazarını, çizen kişinin bilgilerini vermesi beklenir.
f)Kelime Bulma Oyunu: Temel Eğitim Genel Müdürlüğü tarafından çocuklara kelime öğretilmesine odaklanan kelime kartları hazırlanacaktır. Temalar bağlamında hazırlanan bu kartlar ile zıt anlamlı eş anlamlı kelime bulma ile kelime nesne eşleştirme oyunları oynanabilir.
İlkokul/Ortaokul/Lise Etkinlik Uygulama Rehberi
a. Türkçesini Söyleyelim (2025-2026)
Bu çalışma için görsellerden yararlanılabilir ya da okula yakın dış mekânlar tercih edilebilir. Yabancı sözcükleri tespit etme ve Türkçe karşılıklarını bulma çalışması bunlardan biridir. Bu etkinlikte öğrencilere, içinde anlamını bilmeme ihtimallerinin yüksek olduğu kelimeler ve/veya yabancı kelimeler içeren görseller gösterilir. Okula yakın bir sokak ya da caddeye sınıfça bir gezi de düzenlenebilir. Öğrencilerden görsellere bakarak / gezi sırasında Türkçe olmadığını tahmin ettikleri sözcükleri not etmeleri istenir. Daha sonra (gezi yapıldıysa sınıfa dönünce) not ettikleri sözcüklerin Türkçe’de yerleşik olup olmadığını Güncel Türkçe Sözlük, Kubbealtı Lugati vb. kullanarak tespit ederler ve anlamlarını öğrenirler. Devamında, tespit ettikleri yabancı sözcüklere uygun Türkçe karşılık bulma etkinliği yapılabilir. Sözcüğün karşılığının ne olması gerektiği ile ilgili öğrencilerin teklifleri alınır ve bunlar üzerine konuşulur.
a) Anlat Bakalım: Öğretmen, sınıfı A ve B olmak üzere iki gruba bölmelidir. Gruptan bazı öğrenciler sözcü olarak belirlenmelidir. Öğretmen, anlatılacak kelimeyi sessizce sözcünün kulağına söylemeli ve sözcüğü anlatması için bir dakika süre vermelidir. Verilen sürede sözcü mimikleriyle ve beden dili yardımıyla kelimeyi anlatmaya çalışmalıdır. Verilen sürede ilk grup kelimeyi bilemezse ikinci gruba söz hakkı verilir. En çok puanı alan grup öğretmen tarafından değişik şekillerde ödüllendirilebilir.
b. Kelimeler Zihnime Yerleşiyor (2025-2026)
Bu çalışma, öğrencilerin yeni öğrendikleri kelimeleri kullanarak zihinlerine yerleştirmelerine ve o sözcüklerle hayal güçlerini geliştirmelerine yöneliktir. Öğrencilere, yarısından çoğunu yeni öğrenecekleri sözcükler verilir. Bu sözcüklerin birbirleriyle çok uyumlu, doğrudan ilişkili olmamasına dikkat edilmelidir. Böylece öğrenciler her kelimeyi tek tek içselleştirirken kendi hayal güçlerini de kullanabileceklerdir. Öğrencilerden verilen sözcükler çerçevesinde bir hikâye kurgusu oluşturmaları ve yeni öğrendikleri sözcükleri doğru bir şekilde kullanmaya çalışmaları istenir. Örneğin “tereddüt, cömert, pusula, ecdad, kıdem, acemi, loş, sığınak” sözcüklerinin anlamlarına önce uygun bir sözlükten bakmaları, ardından bu sözcükleri kullanarak bir hikâye yazmaları istenir.
b) Bilen Oturur: Bu oyun yeni öğrenilen kelimelerin kavratılmasında etkin olarak kullanılabilir. Öğretmen, yeni öğrenilen kelimeleri ve bu kelimelerin eş anlamlılarını tahtaya yazmalıdır. Sınıftaki bütün öğrencileri ayağa kaldırmalı ve tahtadaki kelimelerin eş anlamlısını sırayla öğrencilere sormalıdır. Doğru yanıtı veren ayaktaki öğrenci yerine oturur. Tahtadaki bütün kelimelerin eş anlamlıları bulunana kadar etkinlik devam eder.
c. Biliyorum – Okuyorum (2025-2026)
Bu sözcük etkinliği sınıfça yapılmaya uygundur. Bir öğrenci uygun bir sözlüğü alır, sözlükten rastgele bir sözcük seçer. Arkadaşlarına bu sözcüğün anlamının ne olduğunu sorar. Öğrenciler bu sözcüğün anlamını tahmin etmeye çalışır. Sözcüğün anlamını doğru tahmin eden ilk öğrenci sözlükteki anlamı okur. Sıradaki öğrenciyle etkinliğe devam edilir. Sırayla bütün öğrenciler oyuna katılır. Etkinlik, sözcük söylenerek yapılabileceği gibi sözcüğün anlamı söylenip sözcüğü bulmalarını istemek şeklinde de yapılabilir. Etkinliğin daha heyecanlı olması için etkinlik yarışma şeklinde de düzenlenebilir.
c) Kelime Türetme: Kelime Türetme Oyunu için iki öğrenci tahtaya kaldırılmalıdır. İlk öğrencinin söyleyeceği kelimenin son harfiyle ikinci öğrenci önceden belirlenen bir süre içinde yeni bir kelime türetmeye çalışmalıdır. Tüm kelimeler proje kapsamında yeni öğrenilen kelimelerden seçilmelidir. Aynı kelime iki defa söylenmemelidir. Her yeni kelime için ikinci öğrencinin hanesine puan yazılır. Bu uygulama ile öğrenciler kelimelerin söylenişlerini de tekrar ederek pekiştirirler.
ç. Bu Sözcük Buraya Yakıştı (2025-2026)
Öğrenciler için bir metin hazırlanır ve metindeki bazı yerler boş bırakılır. Ayrıca bir sözlükçe hazırlanarak bazı sözcükler yazılır ve tanım kısımları boş bırakılır. Bu sözlükçedeki kelime sayısı, metindeki boşluk sayısından fazla olmalıdır. Hedefimiz, sözlükçede yer alan sözcüklerin öğrenilmesidir. Metin ve sözlükçe öğrencilere verilir. Boşluklara uygun buldukları sözcükleri yazmaları istenir. Daha sonra verilmiş sözcükleri uygun bir sözlükte bulup sözcüklerin anlamlarını okumaları istenir. Tahminlerini kontrol etmeleri, varsa yanlışları düzeltmeleri sağlanır. Son olarak öğrencilerin sözlükçede boş bırakılan tanım kısımlarını doldurmaları istenebilir.
d. Sözcük/Kavram Silsilesi (2025-2026)
Bu çalışma; sözcüklerin anlamlarının pekişmesine, sözcükler/ kavramlar arasındaki ilişkinin kurulmasına yardımcı olur. Öğrenciler için kavram haritası veya zihin haritası benzeri bir çalışma kâğıdı hazırlanır. Çalışma kâğıdı her bir öğrenciye verilir, onlardan eksik sözcükleri tamamlaması istenir. Anlamını bilmedikleri sözcükler için sözlüğe bakmaları belirtilir. Çalışma kâğıdının boş bırakılan alanlarında, öğrencinin hâlihazırda verilen sözcük/kavramlarla ilişki kurmasına yardımcı küçük ipuçları verilebilir.
d) Anlamını Bul: Oyun için hazırlanmış kelimeler içi görünmeyen bir torba içine alınır. Her takımdaki birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü̈ oyuncular birbirlerine karşı yarışacaklardır. İlk takımın ilk oyuncusu torbadan bir kelime seçer, seçtiği kelimeyi diğer oyunculara göstermez. Kelimeyi, eğer varsa altında küçük puntolarla parantez içinde yazılı kelimeleri kullanmadan, imalar ile dolaylı yoldan anlatarak kendisinden sonra gelen takım arkadaşının bulmasını sağlamaya çalışır. Eğer ikinci oyuncu anlatılan kelimeyi bilirse takım bir puan alır. Sırasıyla diğer takımların birinci ve ikinci oyuncuları da yarışır. Tüm takımların ilk turu tamamlanınca, bu kez ikinci oyuncular torbadan birer kelime çekerek üçüncü sıradaki takım arkadaşlarına anlatmaya çalışırlar ve oyun bu şekilde sürer. Oyunda kullanılacak kelimelerin proje kapsamında öğrenilenler arasından okulda öğretmen veya öğrencilerin, evde de ebeveyn ya da çocukların hazırlaması birçok kazanımla oynanmasını sağlayacaktır.
e. Öğrenme İstasyonları (2025-2026)
Öğrenciler dört gruba ayrılır ve her grubun bir istasyon olduğu belirtilir. Onlara, bu istasyonların tanım, mani, özlü söz ve şiir istasyonları olduğu söylenir. Tanım istasyonundaki öğrenciler, verilen sözcüğün anlamını sözlüğe bakarak yazar (veya tahmin eder). Mani veya tekerleme istasyonundaki öğrenciler, içinde verilen sözcüğün geçtiği bir mani bulur (veya ezberden okur). Özlü söz istasyonundaki öğrenciler verilen sözcüğün içinde geçtiği bir özlü söz bulur (veya kendileri üretir). Şiir istasyonundaki öğrenciler verilen sözcüğün içinde geçtiği bir şiir bulur (veya kendileri yazar). Öğrencilere yeterli süre verildikten sonra öğretmen (veya bir grup öğrenci) istasyonları sırayla gezer ve istasyon sözcüsünü dinler. Bu etkinlik sınıf şartlarına göre farklı şekillerde düzenlenebilir.
e) Baş Harflerini Değiştir: Öğretmen, proje kapsamında yeni öğrenilen kelimelerden bir kelime söylemeli ve öğrenciler bu kelimenin tüm harflerini yukarıdan aşağıya yazmalıdır. Öğrenciler yukarıdan aşağıya dizili olan harflerle başlayarak yeni sözcükler
türetmelidir. Türetilen kelimeler yine proje kapsamında öğrenilen kelimelerden olmalıdır. Bu etkinlik daha çok gruplar oluşturularak yapılmalıdır. Öğrenciler bu aktiviteyle karşılıklı olarak yeni kelimeleri ve telaffuzlarını öğrenerek kelime dağarcıklarını geliştirirler.
f. Kutudaki Sözcükler (2025-2026)
Küçük kâğıtlara sözcükler yazılır. Öğrencilerden sıra ile bir kâğıt seçmeleri istenir. Öğrenciler seçtikleri sözcüğün anlamını tahmin etmeye ve cümle içinde kullanmaya çalışır. Sonrasında uygun bir sözlük kullanılarak sözcüğün anlamını okunur. Oyun, kâğıtlar bitene kadar devam eder.
f)Beyin Fırtınası: Öğrencilerin verilen bir kelimeyi çağrıştıran yakın kelimeleri söylemeleri esasına dayanan bir etkinliktir. Verilen kelimeyi anımsatan en çok sözcüğü söyleyen öğrenci bu etkinliği başarıyla tamamlamış olur. Etkinlik gerçekleştirilirken tek bir eser kaynak alınarak çerçeve daraltılabilir.
g. Anlat Bakalım (2025-2026)
Öğretmen, sınıfı A ve B olmak üzere iki gruba bölmelidir. Gruptan bazı öğrenciler sözcü olarak belirlenmelidir. Öğretmen, anlatılacak kelimeyi sessizce sözcünün kulağına söylemeli ve sözcüğü anlatması için bir dakika süre vermelidir. Verilen sürede sözcü mimikleriyle ve beden dili yardımıyla kelimeyi anlatmaya çalışmalıdır. Verilen sürede ilk grup kelimeyi bilemezse ikinci gruba söz hakkı verilir. En çok puanı alan grup öğretmen tarafından değişik şekillerde ödüllendirilebilir.
g)Bu Nedir?: Bu alıştırmada son harfi verilen varlıkların, eşyaların ve kavramların ipuçlarıyla bulunması amaçlanır. Öğrenciler numaralandırılmış beyaz kutuları doldurmak için önce verilen ipuçlarını okumalıdırlar. Verilen ipucu yardımıyla son harfi K olan varlığın, eşyanın veya kavramın ismini boşluklara yazmalıdırlar. Bu etkinlik sınıfta gruplar oluşturularak da uygulanabilir.
h. Bilen Oturur (2025-2026)
Bu oyun yeni öğrenilen kelimelerin kavratılmasında etkin olarak kullanılabilir. Öğretmen, yeni öğrenilen kelimeleri ve bu kelimelerin eş anlamlılarını tahtaya yazmalıdır. Sınıftaki bütün öğrencileri ayağa kaldırmalı ve tahtadaki kelimelerin eş anlamlısını sırayla öğrencilere sormalıdır. Doğru yanıtı veren ayaktaki öğrenci yerine oturur. Tahtadaki bütün kelimelerin eş anlamlıları bulunana kadar etkinlik devam eder.
ı. Kelime Türetme (2025-2026)
Kelime Türetme Oyunu için iki öğrenci tahtaya kaldırılmalıdır. İlk öğrencinin söyleyeceği kelimenin son harfiyle ikinci öğrenci önceden belirlenen bir süre içinde yeni bir kelime türetmeye çalışmalıdır. Tüm kelimeler proje kapsamında yeni öğrenilen kelimelerden seçilmelidir. Aynı kelime iki defa söylenmemelidir. Her yeni kelime için ikinci öğrencinin hanesine puan yazılır. Bu uygulama ile öğrenciler kelimelerin söylenişlerini de tekrar ederek pekiştirirler.
i. Anlamını Bul (2025-2026)
Oyun için hazırlanmış kelimeler içi görünmeyen bir torba içine alınır. Her takımdaki birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü̈ oyuncular birbirlerine karşı yarışacaklardır. İlk takımın ilk oyuncusu torbadan bir kelime seçer, seçtiği kelimeyi diğer oyunculara göstermez. Kelimeyi, eğer varsa altında küçük puntolarla parantez içinde yazılı kelimeleri kullanmadan, imalar ile dolaylı yoldan anlatarak kendisinden sonra gelen takım arkadaşının bulmasını sağlamaya çalışır. Eğer ikinci oyuncu anlatılan kelimeyi bilirse takım bir puan alır. Sırasıyla diğer takımların birinci ve ikinci oyuncuları da yarışır. Tüm takımların ilk turu tamamlanınca, bu kez ikinci oyuncular torbadan birer kelime çekerek üçüncü sıradaki takım arkadaşlarına anlatmaya çalışırlar ve oyun bu şekilde sürer. Oyunda kullanılacak kelimelerin proje kapsamında öğrenilenler arasından okulda öğretmen veya öğrencilerin, evde de ebeveyn ya da çocukların hazırlaması birçok kazanımla oynanmasını sağlayacaktır.
i) Sözcük Yerleştirme: Sözcük yerleştirme etkinliğinde iki sözcük bulmacanın içine yerleştirilmelidir. Bu sözcüklerden hareket ederek önceden belirlenen diğer sözcüklerin doğru bir şekilde boş karelere yerleştirilmesi sağlanır. Öğretmen ilk uygulamayı kendisi yapmalıdır. Amaç kelimelerin doğru yerleştirilerek öğrenci dikkatinin kelime üzerine çekilmesidir. Bu alıştırmayla öğrencilerin harf-kelime analizi yapmaları ve kelimeleri daha iyi tanımaları sağlanır.
j. Baş Harflerini Değiştir (2025-2026)
Öğretmen, proje kapsamında yeni öğrenilen kelimelerden bir kelime söylemeli ve öğrenciler bu kelimenin tüm harflerini yukarıdan aşağıya yazmalıdır. Öğrenciler yukarıdan aşağıya dizili olan harflerle başlayarak yeni sözcükler türetmelidir. Türetilen kelimeler yine proje kapsamında öğrenilen kelimelerden olmalıdır. Bu etkinlik daha çok gruplar oluşturularak yapılmalıdır. Öğrenciler bu aktiviteyle karşılıklı olarak yeni kelimeleri ve telaffuzlarını öğrenerek kelime dağarcıklarını geliştirirler.
k. Beyin Fırtınası (2025-2026)
Öğrencilerin verilen bir kelimeyi çağrıştıran yakın kelimeleri söylemeleri esasına dayanan bir etkinliktir. Verilen kelimeyi anımsatan en çok sözcüğü söyleyen öğrenci bu etkinliği başarıyla tamamlamış olur. Etkinlik gerçekleştirilirken tek bir eser kaynak alınarak çerçeve daraltılabilir.
l. Bu Nedir? (2025-2026)
Bu alıştırmada son harfi verilen varlıkların, eşyaların ve kavramların ipuçlarıyla bulunması amaçlanır. Öğrenciler numaralandırılmış beyaz kutuları doldurmak için önce verilen ipuçlarını okumalıdırlar. Verilen ipucu yardımıyla son harfi K olan varlığın, eşyanın veya kavramın ismini boşluklara yazmalıdırlar. Bu etkinlik sınıfta gruplar oluşturularak da uygulanabilir.
m. Hatırlatmaca (2025-2026)
Belirlenen kelimelerle başka kelimeleri çağrıştırmayı hedefleyen bir aktivitedir. Numaralandırılmış kelime gruplarının anımsattığı yeni sözcük bulmacadaki ilgili boşluğa yazılmalıdır. Öğrencilere alıştırmanın nasıl uygulandığı ayrıntılı olarak açıklanmalıdır. Hazırlanan örnek bulmaca sınıfta öğrencilerle birlikte çözülmelidir.
n. Sözcük Yerleştirme (2025-2026)
Sözcük yerleştirme etkinliğinde iki sözcük bulmacanın içine yerleştirilmelidir. Bu sözcüklerden hareket ederek önceden belirlenen diğer sözcüklerin doğru bir şekilde boş karelere yerleştirilmesi sağlanır. Öğretmen ilk uygulamayı kendisi yapmalıdır. Amaç kelimelerin doğru yerleştirilerek öğrenci dikkatinin kelime üzerine çekilmesidir. Bu alıştırmayla öğrencilerin harf-kelime analizi yapmaları ve kelimeleri daha iyi tanımaları sağlanır.
o. Yeni Adını Sen Bul (2025-2026)
İş ve meslek adlarını Türkçeleştirmek, dilimizi korumak için önemlidir. Bu amaçla eğlenceli etkinlikler düzenleyebiliriz. Mesela, “Yeni Adını Sen Bul” adında bir yarışma yaparak, yabancı meslek adlarına (örneğin Art Director) yaratıcı Türkçe karşılıklar bulabiliriz. Bundan başka “Eski Mesleğe Yeni Türkçe Ad” hikâye atölyesinde, bir mesleğin ne iş yaptığını anlatan bir hikâye yazıp ona Türkçe bir isim önerebiliriz. Son olarak, toplu bir “Meslekler Sözlüğü Oluşturma” projesiyle herkesin farklı yabancı meslek adlarını araştırıp, Türkçe karşılıklarını bir araya getirmesini sağlayabiliriz.
ö. Eser Sözlüğü Oluşturma (2025-2026)
Öğrenciler, belirlenen temel eserleri derinlemesine inceleyerek, eserlerde geçen ve günümüzde nadir kullanılan, anlamı değişmiş veya kültürel bağlamı kaybolmuş kelimeleri tespit edebilir. Bu çalışma sonucunda eser odaklı bir sözlük hazırlanabilir. Örneğin, “Safahat Sözlüğü” gibi eser özelinde terminoloji ve kelime hazinesi derlemeleri yapılabilir. Bu süreç; öğrencilerin hem dil becerilerini geliştirmesine hem de edebî metinleri daha bilinçli ve eleştirel bir şekilde anlamasına katkı sağlar.
p. Yazar Sözlüğü Oluşturma (2025-2026)
Belirlenen temel eserler içerisinden seçilen bir yazara odaklanılabilir. Öğrenciler, bu eserlerde geçen ve günümüzde nadir kullanılan, anlamı değişmiş veya kültürel bağlamı kaybolmuş kelimeleri
tespit eder. Elde edilen kelimeler ve anlamları derlenerek yazara özel bir sözlük hazırlanabilir. Örneğin, “Mehmet Akif Ersoy Sözlüğü” gibi, öğrencilerin hem dil bilgisi ve kelime dağarcığını geliştiren hem de yazarın dil ve üslubunu daha iyi anlamalarını sağlayan bir çalışma gerçekleştirilebilir.
r. Çevrimiçi Sözlük Oluşturma (2025-2026)
Çevrimiçi sözlük oluşturma etkinliği, belirli bir konuya odaklanarak öğrencilerin iş birliğiyle bir kelime dağarcığı derlemesi yapmasını sağlayan bir süreçtir. Bunun için basit bir form ve tablo sistemi kullanılabilir: İlk olarak, “Kelime”, “Anlamı”, “Türkçe Karşılığı” ve “Örnek Cümle” gibi başlıklar içeren bir form hazırlanır. Katılımcılar bu formu doldurarak kelimeleri ve karşılıklarını girer. Formdan gelen tüm veriler otomatik olarak bir tabloya aktarılır. Son adımda, bu tablo, kelimeler alfabetik sıraya göre düzenlenerek katılımcıların veya ilgili herkesin erişimine açılır. Bu yöntem, fazla teknik bilgi gerektirmeden hızlı ve etkili bir şekilde ortak bir çevrimiçi sözlük oluşturmayı mümkün kılar.
Not: Proje kapsamındaki faaliyetler gerçekleştirilirken özel gereksinimli öğrencilerin etkinliğe katılımını teşvik edici, kolaylaştırıcı ve etkinlikten azami şekilde faydalanmalarını sağlayıcı tedbirlerin alınması, gerekli hâllerde etkinlik uygulamalarının değiştirilmesi beklenmektedir.